Voedselencyclopedie - De akkers van Pandora

De akkers van Pandora

Categorieën: Landbouw algemeen, Boeken, Mensen algemeen

Auteur: Spencer Wells
Uitgever: Contact
ISBN: 978 90 254 8317 3

Oorspronkelijke titel: Pandora's Seed
Ongeveer 10.000 jaar geleden, in het Neolithicum (nieuwe steentijd) gingen mensen over van een leven van jagen en verzamelen naar een bestaan als agrariër en veehouder. Niet van het ene op het andere moment allemaal tegelijk natuurlijk, maar wel in een redelijke korte periode. Volgens Spencer Wells begon hiermee zo ongeveer alle ellende waar de mensheid nu mee te maken heeft.

Waarom
Het waarom van deze ingrijpende transitie heeft waarschijnlijk te maken met een klimaatverandering. Er kwam een nieuwe ijstijd (jonge dryas) en de wilde tarwe, die een belangrijk bestanddeel vormde van het dagelijkse menu, werd steeds minder gevonden. Iemand, waarschijnlijk een vrouw, begon zaadjes in de grond te stoppen en een meer stabiele vorm van voedsel vinden was geboren.

Ingrijpende gevolgen
Niet alleen ziekten als obesitas, hoge bloeddruk, kanker en suikerziekte zijn het gevolg van het ontstaan van de landbouw, maar de hele maatschappij werd anders. Mensen gingen zich permanent vestigen op plekken waar de omstandigheden voor landbouw gunstig waren. De groepen werden groter, er ontstonden dorpen, steden en staten. Er moesten regels afgesproken worden om met elkaar en met conflicten om te gaan. Hierdoor ontstond er voor het eerst een overheid. Het bezit moest verdedigd worden waardoor er behoefte kwam aan een krijgsmacht.

Voorheen leefden mensen in groepen van gemiddeld zo’n 150 personen, die rondtrokken op zoek naar voedsel en beschutting. Er waren uiteraard veel minder mensen dus er was altijd ruimte om verder te trekken en andere gebieden te vinden. Conflicten binnen de groep werden lang niet altijd uitgepraat of
uitgevochten, maar bij onverenigbare karakters splitste de groep zich.
Na het ontstaan van de landbouw werd dat laatste veel lastiger. Door de voedselzekerheid werden de gemeenschappen groter en tegelijkertijd werden mensen afhankelijk van de grond waar ze woonden, raakten ze gehecht aan de plek en hun bezittingen (huis, vee) en het was dus veel moeilijker om uit elkaar te gaan.

Voedsel
Met het ontstaan begon ook de verandering, aanpassing, van ons voedsel. De gewassen die geteeld werden, en worden, lijken meestal in niets meer op hun oorspronkelijke soorten. Door kruising en manipulatie ontstonden soorten die meer opleverden dan de wilde varianten. Vooral bij granen, een van de eerste gekweekte gewassen, zijn de veranderingen drastisch. En deze gaan nog steeds door.
Granen bevatten tegenwoordig veel meer koolhydraten dan vroeger.
Het menselijk lichaam is echter niet altijd even snel mee aangepast. 10.000 jaar is in de evolutie van de mens een korte tijd. Te kort in ieder geval om het huidige westerse standaard-dieet, met veel vet, suikers en weinig vezels, volledig te kunnen verwerken. Hier ligt waarschijnlijk een groot deel van onze gezondheidsklachten.

Ons brein
Door het miljoenen jaren leven als jagers/verzamelaars is het menselijk brein uitstekend toegespitst op korte-termijndenken zonder de consequenties te (hoeven) overzien. Dit speelt ons nu parten. In de huidige tijd met al zijn kennis, techniek en wetenschap is er nu juist wel behoefte aan vooruitkijken en inschatten van de gevolgen van bepaalde acties. Technieken als nanotechnologie, kernfusie en genetische modificatie hebben gevolgen op lange termijn die niet te overzien zijn voor ons, maar wel degelijk consequenties voor ons en onze nakomelingen hebben. Problemen als overbevolking, klimaatverandering, peak oil, welvaartsziekten zijn voor een groot deel hierop terug te leiden.

Wat nu te doen
Het is uiteraard niet mogelijk om terug te keren naar een bestaan als rondtrekkende nomaden en dat zou ook niet de oplossing zijn voor de problemen waar we nu mee te kampen hebben. Volgens Spencer Wells ligt de oplossing veel meer in de richting van een stop van de drang te groeien. Het steeds maar meer en meer willen. Zelfs met grootschalige duurzame energieopwekking kan het huidige westerse consumptiepatroon niet in stand gehouden worden. Vermindering is nodig om ons en toekomstige generaties, en niet te vergeten al die andere levende wezens, een bestaan op deze planeet te garanderen.

Spencer Wells
Spencer Wells is geneticus en antropoloog. Hij is meerdere malen bekroond voor zijn wetenschappelijke werk, en was te gast op de Beagle, het schip dat de reis van Darwin nadeed (VPRO).
Door zijn wetenschappelijke achtergrond en zijn kennis van het onderwerp (hij schreef eerder The Journey of Man: A Genetic Odyssey, over de verspreiding van de mens op aarde na het vertrek uit Afrika) gaat dit boek redelijk diep in op onderwerpen waar waarschijnlijk niet iedereen, ik ook niet, veel van af weet. DNA-onderzoek is een technisch verhaal. Hierdoor is 'De akkers van Pandora' bij vlagen een pittig boek. Ik moest er in iedere geval mijn aandacht goed bij houden, en dan begreep ik nog niet alles. Maar dat doet niets af aan zijn betoog. Dat werpt een nieuw licht op allerlei hedendaagse verschijnselen en het wekte bij mij ook interesse voor de oudheid en het ontstaan van de mensheid. En voor het belang van de natuur en de biologie op ons dagelijks bestaan.